نخست به سراغ McNaught C2008/A1 دنباله‌دار مهم و پرنور اخير آسمان مي‌رويم. اين دنباله‌دار طي دو ماه گذشته مهم و خبر ساز بود و چهره‌اي بياد ماندني را در خاطره‌ي رصدگران نيمكره جنوبي زمين به جا گذاشت.

متاسفانه در آن هنگام اين جرم زيبا از آسمان نيمكره شمالي قابل رويت نبود ليكن درخشش بسيار خوب و زيبايي آن چشمان مشتاق رصدگران جنوبي را دوباره سيراب ساخت.

آين جرم زيبا در بيست و يكم دي‌ماه سال گذشته توسط رابرت مكنات (Rob H. McNaught) كشف گرديد. او كه تاكنون سابقه‌ي كشف حدود 40 دنباله‌دار را در پرونده دارد روز بعد از كشف موفق به ثبتش شد و چهار رصدخانه مهم دنيا كه در زمينه‌ي دنباله‌دار‌ها فعاليت مي‌كنند كشف را تاييد نمودند. او اين جرم را كه آن هنگام بسيار بسيار كم‌نور و از قدر 15.2 بود را با عكاسي به كمك يك تلسكوپ نيم متري در صورت فلكي كشتي‌دم به دام انداخت كه اين اولين كشف دنباله‌دار در سال جديد ميلادي نيز بود.
اين دنباله‌دار از خانواده ي غير تناوبي‌ها است و از آنجا كه به تازگي كشف گرديده اطلاعات مداريش به قدري كامل نيست كه بتوان زمان دقيق عبور حضيض را محاسبه كرد. ليكن بنابر يك دسته محاسبات كه با كمك داده‌هاي رصدي 347 رصدگر انجام صورت گرفته عبور آن در 8 مهر ماه و از فاصله‌ي حدود 1 واحد نجومي بود. لازم به ذكر است كه كثرت و اختلاف نتايج در مورد برخي پارامتر‌هاي اين دنباله‌دار زياد است. "مك نات" از آن زمان كه كشف شد در حال نزديك شدن به زمين و درخشان‌تر شدن بود. و ليكن متاسفانه باز هم از اقبال بد ما راصدان شمالي از همان زمان كشف هم در نيمكره جنوبي آسمان سير مي‌كرد و اين روند را ادامه داد تا نيمه‌ي دوم شهريور ماه كه به نزديك‌ترين فاصله از زمين و نيز به اوج درخشندگي خود از قدر حدود 6.7 و با قطر زاويه‌اي حدود 7-8 دقيقه‌ي قوس رسيد. تمام رصد‌هاي صورت گرفته همگي با كمك ابزار‌هايي چون دو‌چشمي و تلسكوپ است و هيچ رصد با چشم غير مسلحي براي آن گزارش نشده است. ضعيف‌ترين دوچشمي‌هاي مورد استفاده در گزارش ها نيز 50*7 و 50*10 مي‌باشند. جالب است كه در هنگام اوج روشنايي دم ضعيفي را نيز از خود به نمايش گذاشت. هر چند رويتش كمي مشكل بود ولي همين دم كوچك و كم نور را نيز خيلي از راصدان نيمكره جنوبي رصد كردند و براي هميشه به ذهن سپردند. پس از اوج درخشندگي از حضيض خورشيدي نيز عبور كرد و از آن پس به سمت عرض‌هاي شمالي آسمان حركت كرد و سرانجام در نيمه ي مهر‌ماه به آسمان عرض‌هاي ايران رسيد. البته در ابتدا خيلي پايين و كم ارتفاع است و تقريبا در شفق بايد رويت گردد ولي با گذر زمان وضعيت مناسب‌تري را شاهد هستيم. در حال حاظر در صورت فلكي ميزان و در زير مار‌افساي قرار دارد و از قدر حدود 7.8 با قطر زاويه‌اي حدود 5 تا 6 دقيقه قوس جلوه مي‌نمايد. طي روزها‌ي آينده به مار افساي وارد خواهد شد. در دهم آبان‌ماه 50 دقيقه پس از غروب خورشيد از قدر حدود 8.4 در ارتفاع 25 درجه بر فراز افق غرب مي‌درخشد. اين روال ادامه پيدا مي‌كند و ارتفاعش نيز كماكان در همين حدود خواهد بود ليكن با گذر زمان كم فروغ‌تر خواهد شد به گونه‌اي كه در 25 آبان ماه از قدر حدود 9 و در 10 آذر از قدر حدود 9.7 خواهد بود.در اين هنگام پس از پايان مسيرش در طول مار افساي به محدوده‌ي جاثي وارد خواهد شد و آن هنگام ديگر جزو كم فروغ‌ها به حساب مي‌آيد به طوري كه تا 25 آذر‌ماه به قدري در حدود 10.5 رسيده است.

خوشبختانه هر چند كه ما در فصل پاييز قرار داريم و صور تابستاني رو به غرب مي‌روند ولي از آنجا كه حركت اين دنباله‌دار به خوبي و با سرعت به سمت شمال آسمان است موقعيتش طي اين دوره چندان ضعيف نخواهد شد و تا مدتي از گزند گنبد گردون در امان است. نكته‌ي مثبت ديگر آن نيز اين است كه نسبتا آهسته كم‌نور مي‌شود و شما در اوايل حتي با يك دوچشمي قوي و آسماني خوب قادر به رصدش خواهيد بود. تعداد بسيار زيادي از گزارش‌ها نيز حاكي از رويت با كمك دو‌چشمي‌هايي همچون 70*15 و 80*20 دارد كه البته با توجه به كم‌نور شدن تدريجي آن استفاده از دوچشمي‌هاي 10 سانتي‌متري پيشنهاد مي‌شود. رصد تلسكوپي آن نيز نسبتا ساده است و شما با كمك يك تلسكوپ متوسط آماتوري يعني بين 4 تا 6 اينچ، كه البته 5 اينچ به بالا ترجيح دارد، در تمام اين مدت از ديدارش لذت خواهيد برد. البته نماهاي بسيار زيباي تلسكوپ‌هاي بزرگتر هم كه خيلي نياز به توضيح ندارد و بدانيد بسياري از عكس ها و اطلاعات موجود با مجموعه‌هايي همچون يك 8 يا 10 اينچ و CCD هاي معمول يا حتي دوربين آنالوگ به دست آمده است.
دومين جرمي كه به بررسي آن مي پردازيم، دنباله‌دار 6P/d'Arrest است.اين دنباله دار كه نسبتا معروف نيز ميباشد در سال 1854 توسط Heinrich d'Arrest كشف گرديد. جالب است كه اختلالات مداري موجب شده كه از زمان كشفش تا‌كنون دوره تناوبي متغير بين 6.2 تا 6.7 سال داشته باشد و در حال حاظر تقريبا هر 6.5 سال به دوستان زميني خويش سري ميزند. d'Arrest دنباله‌داري با سابقه و مهم است و در بسياري از مطالعات قبلي و كارهاي تحقيقاتي مورد برسي بوده است.تا‌كنون بارها به محدوده‌ي چشم غير مسلح آمده و هر بار نقشي ديگر از جلوه‌هاي خويش را به رخ زمينيان كشانده است. بسياري از رصدگران سالخورده براي چند بار گذر‌هاي مختلفش را  شاهد بوده‌اند. در گذر امسال اين دنباله‌دار مسير خود را از صور فلكي شمالي آسمان شروع كرد ولي باز هم با بد اقبالي ما به سرعت به آسمان نيمكره جنوبي منتقل شد و در آنجا به حد‌اكثر روشنايي رسيد. در روز 24 مرداد‌ماه و از فاصله AU 1.35  حضيض خورشيدي را پشت سر گذاشت و اكنون كه چند ماهي گذشته كمي از حركت و تكاپو افتاده است.

 

 

 

 

بنابر گزارش‌هاي رصدگران مختلف d'Arrest در هنگام حضيض خورشيدي از قدر حدود 9 و با قطر زاويه اي در حدود 10 دقيقه قوس (يك سوم قطر ماه كامل) مي درخشيد. همانطور كه محاسبات پيشبيني كرده بود حدود 2 تا 3 هفته پس از عبور حضيضي يعني در حدود 10 شهريور ماه به حد‌اكثر روشنايي ظاهري خود از قدر 8.5 رسيد به گونه‌اي كه تعداد رصدگراني كه با دوچشمي موفق به رويتش شدند به شدت افزايش يافت. در اوايل مهر ماه با ظاهري هم چون سابق از قدر حدود 8.7 مي‌درخشيد.

در اين هنگام به آرامي به عرض‌هاي شمالي‌تر آسمان پا گذاشت و در طول مهر ماه وضعيت و شرايط رصدش براي راصدان كشور‌هايي با عرض‌هاي جغرافيايي مانند ما مناسب گشت. اين دنباله‌دار هم اكنون از قدر 9 و در قسمت شمالي صورت فلكي درنا دقيقاً در زير صورت فلكي ماهي جنوبي و در حوالي فم الحوت قرار گرفته است. قطر زاويه‌اي آن هم با اين كه پيشبيني مي‌شد كه به سرعت افزايش يابد هنوز حدود 10 دقيقه قوس است كه موجب شده وضعيت رصدي بهتري از پيشبيني‌ها داشته باشد. اين دوست آسماني ما هم اكنون در ساعت حدود 9 شب در ارتفاعي حدود 15 درجه بر فراز افق جنوب جلوه نمايي مي‌كند. سپس تا 25 آبان‌ماه احتمالا تا بيش آز قدر 10 كم‌نور مي‌گردد البته در آن هنگام چون بر ارتفاعش كمي افزوده شده هنوز هم از نظر رصدي ارزشمند است. براي يافتنش كافي است كه در حدود ساعت 8 شب آن را مطابق نقشه‌ها در ارتفاع حدود 20 درجه و در صورت فلكي حجار بر فراز افق جنوب بجوييد. هر چند كه رصد‌گران با ابزار هاي قوي مشكل زيادي نخواهند داشت ليكن بايد گفت كه از اينجا به بعد رويتش مشكل مي‌شود و فقط راصدان حرفه‌اي با ايزار‌هاي قوي و آسماني مناسب بايد به رويتش اقدام كنند. به هر حال در حدود 25 آذر‌ماه حتي تا حدود 30 درجه هم ارتفاع مي‌گيرد و در حوالي ساعت 7 شب بر فراز افق جنوب مي‌درخشد.

جنبه‌ي مثبت رصدي دنباله‌دار d'Arrest كه تقريبا در گذر امسال همواره نيز مددكار رصدگران بوده اين است كه شما شكاري سخت در نور شفق يا فلق را تجربه نخواهيد كرد بلكه موقعيت بسيار مناسبش در افق جنوبي و صورت‌هاي فلكي جنوبي آسمان موجب شده كه شما فرصت كافي تا تاريكي كامل هوا داشته باشيد و از آن پس با جديت و در بازه‌ي زماني طولاني به مشاهده بپردازيد. فرصت را غنيمت بشماريد و در اولين فرصت به ديدارش برويد.

تنها موردي كه رصدش را مشكل مي‌سازد محو بودن نسبتا زيادش است. در هنگامي كه از آسمان نيمكره‌ي شمالي خداحافظي كرد نيز همواره در گزارشات ذكر مي‌شد كه جرمي محو و پراكنده است و راصدان هرچند با دوچشمي نيز به رويت و ثبتش مبادرت مي‌نمودند ليكن همگي آنان با آسماني خوب (حد قدر 5.5 و بالاتر) و دوچشمي‌هاي قوي و در شرايط مناسب به رويت با دوچشمي موفق مي‌شدند و جمعيت كثيري فقط با تلسكوپ به ديدارش مي‌رفتند. البته با افزايش درخشندگي‌اش پس از عبور حضيضي تعداد رصد‌گران با دو چشمي بسيار زياد شد ليكن اكنون با گذشت دو سه ماه رصدش دوباره نسبتا سخت شده است و به نظر مي‌رسد كه رصد با دوچشمي‌هاي قوي فقط با آسمان‌هاي نسبتاً عالي ميسر باشد. بناير سعي كنيد به رصد تلسكوپي آن اقدام نماييد. اين گونه به نظر مي‌رسد كه با يك تلسكوپ خوب نجومي مثلاً 6 اينچ و آسماني تاريك قادر خواهيد بود پرده از زيبايي‌هايش برداريد. هر چند كه با گذر زمان استفاده از ابزار قدرتمند‌تر لازم مي‌شود. شگرد‌هاي اجرام محو را هم بسيار به كار گيريد.

اكنون مي‌خواهيم با جرمي آشنا شويم كه بر خلاف دو جرم قبل طي ماه‌هاي آينده با اهميت‌تر و درخشان‌تر مي‌شود. C/2007  N3 Lulinدنباله‌داري است كه بسياري از علاقه‌مندان و مشتاقان چشم اميد به رصد آن بسته‌اند.

يكي از رصدخانه‌هاي فعلي فعال در دنباله‌دار‌ها رصد‌خانه Lulin در چين است كه البته توسط كشور تايوان حمايت مي‌شود. فعاليت و پروژه كنوني آن نيز طرح Lulin Sky Survey است. تعدادي از دانشجويان نيز در اين پروژه همكاري مي‌كنند و اين دنباله‌دار توسط يكي از آنان كشف گرديد. Quanzhi Yeدر 21 تير ماه سال گذشته موفق شد Lulin را كه آن زمان AU 5.66 از زمين فاصله داشت را كشف كند. در آن هنگام از قدر 19 و يك جرم كاملاً ستاره‌اي به نظر مي‌رسيد و سيارك پنداشته شد تا اين‌كه پس از برسي دقيق با تلسكوپ‌هاي قوي‌تر معلوم گشت كه دنباله‌داري نوظهور است.

عجيب اين است كه نام اين دنباله‌دار از نام كاشف گرفته نشده بلكه نام محل كشف آن است كه در آن صورت بايستي Ye نام مي‌گرفت.

ويژگي هاي مداري Lulin بسيار جالب است. اين دنباله‌دار از نوع تناوبي‌ها است ليكن ظاهرا تناوبي‌بودن با نبودنش خيلي فرق نمي‌كند! چرا كه محاسبات تاكنون اين‌گونه نشان مي‌دهد كه دوره تناوبش در حدود 28.5 ميليون سال است! مدارش بيضي بسيار بسيار كشيده‌اي است كه واقعا از دوردست با خط راست خيلي تفاوت نمي‌كند. خروج از مركز مداريش تا چهار رقم اعشار 9 و پس از آن هم 87 است. نكته‌ي جالب ديگر اين است كه ميل انحراف مداريش تنها 1.4 درجه با دايرة‌البروج تفاوت دارد يا به عبارت بهتر مدارش از مدار ماه هم صاف‌تر است.بنابر‌اين همواره آن را در حدود دايرة‌البروج خواهيد يافت. اين دنباله‌دار در حدود 20 دي‌ماه امسال از فاصله ي AU 1.2به حضيض خورشيدي مي‌رسد.

از آنجا كه ميهمان جديد آسماني جزو مهمترين اجرام دوره‌ي فعلي است بايد به خوبي با آن آشنا شويد.

در حال حاظر اين دنباله‌دار به تازگي از صورت فلكي ميزان خارج شده و در نواحي مرزي بين صور فلكي مار افساي و عقرب قرار دارد و به زودي مسيرش را در عقرب آسمان ادامه خواهد داد.متاسفانه در حال حاظر به دليل فاصله بسيار كم از دايرة البروج و نيز اين نكته كه به زودي خورشيد به عقرب مي‌رسد تنها چند روز براي رصدش فرصت باقي است. هم اكنون از قدر 9 و با قطر زاويه‌اي در حدود 5 دقيقه قوس مي‌درخشد و درخشندگي سطحي آن نيز نسبتا مناسب است. تا دهه اول آبان ماه كه ديگر غير قابل رصد خواهد بود نيم قدر پرنورتر خواهد شد. در آن هنگام 50 دقيقه پس از غروب خورشيد در ارتفاع 8 درجه بر فراز جنوب غرب مي‌درخشد. پس از آن با ادامه حركت خورشيد به سمت مقارنه پيش خواهد رفت و تا نيمه‌ي آذر كه از محدوده‌ي خورشيد خارج شود براي ما غير قابل رويت خواهد بود. در آن هنگام پيش از طلوع خورشيد و در فلق طلوع خواهد كرد. اگر روال كنوني ادامه يابد انتظار مي‌رود Lulin كه از ملاقات خورشيد بازگشته از قدر حدود 7 بدرخشد كه عالي و ديدني خواهد بود.    

Lulin جزو آن دسته از دنباله‌دار‌هايي است كه از پيشبيني و محاسبات بهتر و فراتر رفتار مي‌كنند. بايد بدانيد اين روز‌ها در حالي از قدر 9 مي‌درخشد كه بنابر محاسبات بايد دو قدر كم‌نورتر از اين باشد. اين موضوع اهميت حضورش را در آسمان دو چندان مي‌كند. مطابق پيشبيني BAA در بهمن‌ماه امسال دست كم در حد دوچشمي‌هاي ضعيف هم خواهد بود. براي شرح بايد بگويم كه مطابق آخرين محاسبات در اوايل بهمن‌ماه امسال از قدر 6 خواهد درخشيد و اين بدان معني است كه حتي در شرايط خوب با چشم هم قابل رويت است. جالب‌تر آن‌كه هنوز 2 قدر درخشندگي بيش از حدش را نيز در نظر نگرفته‌ايم كه اگر اين روند ادامه يابد از قدر 4 و مناسب رويت با چشم غير‌مسلح در شهر‌ها خواهد بود. اگر چه كه تاكنون يك ابر دايره‌اي شكل بيش نبوده ليكن در صورت پيدايش دم ممكن است كمي از خاطرات مكنات در زمستان 1385 را هم زنده كند. بنابر‌اين كاري بهتر از به انتظار صعودش نشستن نخواهد بود.

در شرايط فعلي در آسماني نسبتا خوب با يك دو‌چشمي قوي آن را به دام خواهيد انداخت. تنها مسئله نور شفق است كه ممكن است با دوچشمي در نور شفق و غبار احتمالي افق رويت نگردد كه در آن صورت احتمالا با يك تلسكوپ متوسط آماتوري مثلا 5 يا 6 اينچ آن را خواهيد ديد.

همه‌ي ما مانند ساير رصدگران دنيا زيبايي هرچه بيشتر ميهمان اخيرمان را آرزومنديم.

آخرين دنباله‌داري كه به تشريح آن ميپردازيم C/2006 OF2 Broughton است.اين دنباله دار در 27 تير سال 1385 توسط John Broughton كشف شد. او اين دنباله‌دار را در عكسي كه با دوربين CCD گرفته بود يافت. او يك رصد‌خانه شخصي دارد و سالها است كه برنامه‌ي شخصي خودش را در كار‌هاي اكتشافي نجوم دنبال مي‌كند. تا‌كنون چند صد خرده سيارك كشف كرده و يك سال قبل از كشف OF2 يك دنباله‌دار تناوبي كم نور ديگر را نيز كشف كرده بود. همانند Lulin OF2نيز در زمان كشف كاملاً ستاره‌اي شكل و در ابتدا يك سيارك قلمداد شد تا اينكه با عكاسي يك تلسكوپ 1.5 متري از آن، ماهيت اصلي‌اش هويدا شد.

اين دنباله‌دار غير‌تناوبي است و از آن دسته از فرستادگان ابر ائورت است كه تنها يك بار با داخل منظومه مي‌آيند. Broughton در 25 آذر ماه امسال در فاصله ي AU 2.4 در حضيض خورشيدي قرار خواهد گرفت.

در حال حاظر در صورت فلكي سياهگوش و در نزديكي زرافه قرار دارد.از قدر حدود 10 مي‌درخشد و قطر زاويه‌اي آن نيز در حدود4 دقيقه قوس است. نكته‌ي بسيار جالب نيز اين است كه اين دنباله‌دار دور قطبي مي‌باشد البته فعلا فقط براي ساكنان عرض‌هاي مياني كشورمان كاملا دور قطبي شده است. به هر حال بهترين وضعيت ممكن!

اكنون بهترين شرايط رصدي را دارد چرا كه اين روز ها با غروب خورشيد طلوع مي‌كند و در تمام طول شب تمام شب ميتوانيم با آن همنشين باشيم. Broughton در آسمان مسيرش را به همين ترتيب طي خواهد كرد. در حدود 25 آبان‌ماه با غروب خورشيد ديگر ارتفاع مناسبي خواهد گرفت و براي كل ايران دور قطبي خواهد بود. با وجودي كه در اين هنگام Broughton در اوج درخشندگي است تنها شايد اندكي درخشانتر بشود و هنوز هم در صورت فلكي سياهگوش قرار خواهد داشت. در آن روز‌ها  اگر بتوانيد پس از بامداد به سراغش برويد خواهيد يافت كه در حدود 60 تا 70 درجه ارتفاع دارد و اين ارتفاع زياد كمك خواهد كرد كه بهترين جزييات را از آن ببينيد.

اين وضعيت ادامه پيدا مي‌كند و تا 25 آذر‌ماه كه در حضيض خورشيدي است در حالي كه هنوز هم دور قطبي است، با غروب خورشيد ارتفاع قابل توجهي دارد و عبور از سمت الرأس آن تقريبا ساعتي پس از نيمه شب خواهد بود. در آن هنگام احتمالا از قدر 10 خواهد درخشيد.

وضيت اين دنباله دار در حالت كلي نسبتا ثابت است و چندان تغير قابل توجهي ندارد. در گزارش‌ها ذكر مي‌شود كه رويتش آسان و جرمي چندان محو نيست. يك دم بسيار كوچك 2 دقيقه قوسي هم دارد كه هر موقع به ديدارش رفتيد حتما سعي كنيد آن را نيز ببينيد. جرمي كوچك و با درخشندگي سطحي مناسب است. در آسماني خيلي خوب با كمك يك دو چشمي قوي رخ زيبايش را خواهيد ديد و براي آسمان‌هاي پرنورتر هم يك تلسكوپ متوسط 5 اينچ هم كافي است. براي يافتنش در ساعات پس از بامداد مي‌توانيد از ارابه ران، عيوق و يا صورت فلكي زرافه كمك بگيريد.  

آنچه كه ذكر شد شرحي مختصر و كوتاه بود.به طور حتم شما با رصدشان دوستاني جديد خواهيد يافت كه همواره مشتاق ديدارشان خواهيد ماند.  در پايان فراموش نكنيد كه رويت بدون ثبت ارزش چنداني ندارد. هر آنچه انجام مي‌دهيد را به دقت ثبت كنيد و براي ما هم ارسال نماييد. حتي گزارش هاي عدم رويت شما نيز از نظر علمي ارزشمند است.