سرمقاله
درك متقابل، نیازی حیاتی
منصور وصالی
<ابرنواختری توسط دختر 14 سالهای كشف شد.> این جزء متن خبری است كه در بخش اخبار جهان همین شمارهی مجلهی نجوم صفحهی 5 میخوانید. این خبر برای ما در ایران از دو جنبهی حرفهای و آماتوری مهم است. از جنبهی حرفهای تصویری میدهد از جایگاه و اهمیت نجوم آماتوری و از دید آماتورها مثال بسیار خوبی است از مفهوم منجم آماتور. درواقع، به نظر میرسد در هر دو سوی حرفهای و آماتوری درك نادرستی نسبت به نجوم آماتوری وجود دارد. اما، اینجا میخواهم بیشتر از جنبهی حرفهای موضوع را مورد بحث قرار دهم. حوزهی حرفهای، گرچه نه بهطور مطلق، اصولاً نجوم آماتوری را نهتنها به رسمیت نمیشناسد بلكه، دستكم از دید تعدادی از منجمان حرفهای كشورمان، وجود آن را نوعی اهانت یا خدشه نسبت به ساحَت نجوم حرفهای میدانند. آنها معتقدند نجوم آماتوری، چون خارج از چارچوب معیارها و شاخصههای نجوم حرفهای در مقام علم است، باعث میشود كه تصویر نادرست (یا شاید <ناپسندی>) از نجوم <واقعی> در نزد مردم به وجود آید. این استدلال اصولاً حوزهی علم را همانند معبدی مقدس میبیند كه كاهنان آن، یعنی دانشگران نجوم، موظفاند ساحَت آن را همیشه پاك و منزّه نگه دارند و نگذارند آنها كه صاحب صلاحیت نیستند پا به درون آن بگذارند. این تصویر را كموبیش میتوان به دیگر حوزههای علم و خود علم، به معنای عام كلمه، نیز تعمیم داد. به قول مایك سیمونز، <تعبیر عامهی آمریكایی از دانشگران، جادوگران دنیای مدرن است.>
------------------------------------------------------------------------------------
آیا لازم بود هابل تعمیر شود؟
بهرام مبشر
روز 21 اردیبهشت (11 مه) دنیا با شگفتی پرواز آخرین مأموریت شاتل برای تعمیر تلسكوپ فضایی هابل را نظاره كرد. این مأموریت موفقیتی كامل بود. هابل حالا همچون رصدخانهای جدید است كه توانی 10 برابر پیش یافته و به طول عمرش 5 سال دیگر افزوده شده است.
مردم آمریكا به فناوری فضایی خود و موفقیتهای سازمان فضایی ناسا افتخار میكنند. اما با توجه به بودجهی این مأموریت، كه یك میلیارد دلار تخمین زده شد، پرسشهای درستی ممكن است مطرح شوند كه آیا اصلاً انجام چنین مأموریتی لازم بود و آیا نتایج پیشبینیشده این هزینهها را توجیه خواهند كرد؟ ...
------------------------------------------------------------------------------------
دنیای بیابانی جدید
مایكل كرول
فضاپیمای كاسینی با هر بار گذر از كنار تیتان تصویری غنیتر و رنگارنگتر از این قمر ترسیم میكند. سرانجام بزرگترین قمر زحل را در مقام دنیایی مُجزا، سیارهای جدید برای كاوش، درك میكنیم.
دشت كویر، با مساحت بیش از 77000 كیلومتر مربع، بزرگترین بیابان ایران است. اما جای دیگری هست كه رقیب این ساختار خارقالعادهی طبیعی است. دریای شنی بِلِت میلیونها سال است كه آب مایع به خود ندیده است. درحالی كه تپههای شنی در دشت كویر گاه تا حدود 40 متر ارتفاع دارند، همین تپهها در بلت به ارتفاع 150 متر نیز میرسند. ممكن است این تپهها روی بلت، به جای سیلیس، از یخ پودری یا مواد آلی تشكیل شده باشند كه از آسمان میبارند. بلت ناحیهای وسیع از شنهای روان بر سطح بزرگترین قمر سیارهی زحل است: تیتان...
------------------------------------------------------------------------------------
راز دیرینهی ستارهی اپسیلون-ارابهران
رابرت استنسل
ستارهی اپسیلون-ارابهران، كه داغتر از خورشید و بزرگتر از كل مدار زمین است، 130 هزار برابر خورشید نور تولید میكند و به همین سبب است كه حتی از فاصلهی 2000 سال نوری از قدر 3 در آسمان شب میدرخشد. براساس مدلهای رایج فعلی، در تابستان امسال جسمی سیاه و بلند آغاز به حركت از جلو قرص نورانی آن میكند. به نظر میرسد این جسم قرصی ناشفاف و پیچخورده از مواد به قطر 10 واحد نجومی و ضخامت یك واحد نجومی باشد. آنچه در مركز این قرص وجود دارد مخفی شده است -هرچند شواهدی هم وجود دارند كه ما میتوانیم درست از میان مركز این قرص ستارهی اصلی را ببینیم.
ستارهای بارز در آسمان بهزودی برای هشتمین بار از سال 1821 كمفروغ میشود تا منجمان آماتور و حرفهای با ابزارهای ریز و درشت به كنكاش آن بپردازند. اینكه دقیقاً چه اتفاقی میافتد هنوز آشكار نیست...
------------------------------------------------------------------------------------
كیهان و اندازههای آن
رضا منصوری
معمولاً هرگاه میخواهند از بزرگی عددی صحبت كنند آن را عدد نجومی مینامند. حتی اقتصاددانان هنگامی كه میخواهند اثر بد تورم زیاد، مثلاً صد یا دویست درصد، را به رخ جامعه بكشند میگویند با یك تورم نجومی سر و كار داریم. این ابعاد نجومی چیستند؟
زمین را همه میشناسیم. آیا از اندازهی آن هم تصور درستی داریم؟ شعاع زمین چقدر است؟ محیط زمین چقدر است؟ هیچ لزومی ندارد حالا كه میخواهیم تصوری اجمالی از اندازههای عالم به دست آوریم همهی اعداد را با دقت زیاد، یعنی دقتی كه منجمان لازم دارند، بیان كنیم. مگر شما وقتی نشانی منزل خودتان را به میهمان میدهید، و میگویید چقدر فاصله میان منزل او و منزل شما است، با همان دقتی صحبت میكنید كه ادارهی ثبت در اسناد مالكیت مطرح میكند؟ مثلاً میگویید 5 كیلومتر راه است و با تاكسی، با توجه به ترافیك و پیچوخمها، 15 دقیقه راه است. این نوع دقت در زبان علم تعریف معینی دارد و به آن میگویند دقت مرتبهی بزرگی. بهطور مثال، مرتبهی بزرگی فاصلهی منزل میهمان تا منزل شما 15 دقیقه است و مثلاً به یك ساعت نمیرسد. همین تخمینهای مرتبهی بزرگی است كه در زندگی كمك مؤثری به ما میكند كه امور روزمره را خوب انجام بدهیم. در بسیاری موارد تخمین دقیق نه لازم است و نه مفید، بلكه این تخمین مرتبهی بزرگیست كه راهگشاست...
------------------------------------------------------------------------------------
تكانهی زاویهای، از چرخ تا سیاهچاله
منصور وصالی
هنگامیكه مدل خورشیدمركزی جای مدل زمینمركزی را گرفت، دریچههای تازهای برای مشاهدات انسان گشوده شد. یكی از این دریچهها این بود كه <همهچیز در حال گردش است>. بهتدریج و با تبیین حركتهای اجرام منظومهی شمسی توسط قوانین فیزیك، مشاهدات از این هم فراتر رفت؛ این اجرام نهتنها میگردند، بلكه گردششان الگوی خاصی نیز دارد. یعنی، تقریباً همهی آنها در یك جهت میگردند. این پرسشی را برانگیخت كه خود به نظریهای جدید منجر شد، خورشید و خانوادهاش از یك منشأ سرچشمه گرفتهاند. آنچه راز این همسویی را برمَلا كرد، از فیزیك آمد. برمَلا كننده مفهومیاست كمتر شناخته به نام تكانهی زاویهای. و این داستان تكانهی زاویهای است و اینكه چگونه رازهای نجومیرا بر ما آشكار میكند.
دَوَران یا چرخش یكی از دو شكل حركت در طبیعت است. شكل دیگر حركت، حركت انتقالی است. دوران همواره حول محوری انجام میگیرد. اطراف ما پُر است از حركتهای دورانی یا چرخشی؛ چرخش چرخهای اتومبیل و دوچرخه، توپی كه در حال قل خوردن است، اتومبیلی كه در حال دور زدن در یك میدان است، حتی پیچیدن به داخل یك كوچه همگی مثالهایی آشنا و روزمره از حركتهای دورانیاند. چرخش پرههای هواپیما یا هِلیكوپتر، دَوَران الكترون در یك شتابدهندهی سیكلوترونی، چرخش سریع سانتریفیوژ برای جدا كردن مواد از یكدیگر از دیگر مثالهاییاند كه به دوران مربوطاند.
------------------------------------------------------------------------------------
وقتی سایه خسته میشود
علی ابراهیمی سراجی
همراه با طولانیترین كسوف كلی قرن بیست و یكم از كرانههای شبه جزیرهی هند تا جزایر مركزی اقیانوس آرام
بشتابید، بشتابید. ابزارهای رصدی خویش را آماده سازید. یك خورشیدگرفتگی طولانی در پیش دارید. آنقدر طولانی كه میتوانید یك لیوان قهوه یا چای را بهآرامی بنوشید. یا اینقدر از این صحنهی مبهوتكننده عكاسی كنید تا حافظهی دوربینتان تمام شود!
بهراستی زمان زود سپری میشود. گویا همین چند روز پیش بود كه در تمام ایران غوغایی به پا شده بود. بسیاری از علاقهمندان به خورشیدگرفتگی كلی خود را برای دیدن رویداد مهم كسوف كلی 20 مرداد 1378 آماده میكردند. در میان این خیل عظیم جمعیت در سراسر ایران، همه نوع علاقهمند را میتوانستیم بیابیم. روزگاری كه انسانها از شر این پدیده در هراس و وحشت از خشم خدایان خویش گرفتار بودند، شاید كسی باور نداشت كه روزی یك خورشیدگرفتگی كلی اینچنین مردم و نجوم را بهراحتی با یكدیگر پیوند بدهد. این كسوف چنان تأثیری از خود به جای گذاشت كه ما حتی شاهد پیوستن ایرانیان به جمع شكارچیان سایه در دنیا بودیم. و اكنون با گذشت 10 سال، این پدیده كماكان با جدّیت بیشتر از سوی ستارهشناسان غیرحرفهای این مرز و بوم دنبال میشود...
------------------------------------------------------------------------------------
چگونه از خورشیدگرفتگی عكاسی كنیم؟
فرِد اِسپناك
عكاسی از خورشیدگرفتگی همانقدر كه ساده و لذتبخش است، به همان اندازه نیز ممكن است برای سلامتی چشمان شما خطرناك باشد. اما این خطرناك بودن دلیل نمیشود كه چشمان خود را از تماشا و دوربینتان را از عكاسی آن محروم كنید.
برای عكاسی یا تماشای خورشیدگرفتگی میتوانید یك فیلتر مخصوص خورشیدی را از فروشندههای ابزارهای نجومی تهیه كنید. همچنین فیلتر جوشكاری شمارهی 14 هم میتواند برای محافظت از چشمانتان مؤثر باشد. لازم است بدانید كه حتی از پشت این فیلترها هم نباید بیش از چند ثانیه خورشید را تماشا كرد. شك نكنید كه ابزارهای <مندرآوردی> از قبیل فیلمهای سوختهی عكاسی، شیشههای دودی، فلاپیدیسكها و سیدیها برای رصد خورشید بسیار خطرناكاند. این ابزارها ممكن است از دید شما نور خورشید را كاهش دهند و نرمتر كنند اما طول موجهای خطرناكی از آنها عبور میكند كه به چشم شما صدمه میزند...
از بام كوه سپید
گفتوگو با دكتر نادر حقیقیپور،
عضو هیئت علمی مؤسسهی نجوم دانشگاه هاوایی
فریبا پایروند ثابت
دكتر نادر حقیقیپور، از مؤسسهی نجوم هاوایی، در فروردین ماه امسال، پس از سالها تلاش و كسب تجربه، سفری به ایران داشتند تا تجربیات این سالها را با علاقهمندان به نجوم در میان گذارند. نجوم نیز این فرصت را غنیمت شمرد و گفتوگویی با ایشان در دفتر رصدخانهی ملی ایران ترتیب داد.
<... حدود ششصد سال است كه دانشمندان میدانند منظومهی شمسی ما سامانهی نجومی خاصی نیست و تعداد بسیار زیادی اجرام آسمانی، نظیر آنچه در منظومهی شمسی وجود دارد، در منظومهها و كهكشانهای دیگر نیز وجود دارند. با وجود این چندین قرن طول كشید تا نخستین سیاره به دور ستارهای بهجز خورشید كشف شود. پیدا شدن سیارههای فراخورشیدی فصل نوینی را در نجوم جدید به وجود آورده است. نجوم مدرن، فقط نشستن پشت تلسكوپ و نگاه كردن به آسمان نیست. بلكه باید با رصد كردن و پاسخ به پرسشهای كلیدی به پیشرفت علم و كاملتر شدن نظریههای مربوط به تشكیل منظومهی شمسی، ستارهها و سایر كهكشانها كمك كرد. اكنون وقتی میگوییم منظومهی سیارهای، دیگر تنها به منظومهی شمسی خودمان اشاره نمیكنیم بلكه به 350 منظومهی دیگر میاندیشیم. همین مسئله باعث شده تا علم سیارهشناسی متحول شود و همه چیز دوباره نو شود. هركدام از سیارههای فراخورشیدی چه از لحاظ حركت، جرم و اندازه ویژگیهای متفاوتی با سیارههای منظومهی شمسی از خود نشان میدهند. در نتیجه پرسش مهم این است كه این سیارههای فراخورشیدی چگونه به وجود آمدهاند؟ چرا اینگونهاند و آیا هركدام از آنها پتانسیل این را دارند كه سیارهای مثل زمین داشته باشند؟ افزون بر اینها آیا سیاره داشتن، فقط منحصر به ستارههایی مانند خورشید است یا خیر؟ یا ستارههای كوچكتر و بزرگتر هم میتوانند سیاره داشته باشند؟ با كشف سیارههای فراخورشیدی نظریات مربوط به تشكیل منظومهی شمسی زیر سئوال رفته و حتی خیلی از آنها نفی شده است. منظومهی شمسی ما نهتنها منحصربهفرد بودنش را از دست داده بلكه یكی از چند صد منظومهی دیگر شده است. تفاوتهای بسیاری بین منظومههای جدید كشف شده و منظومهی خودمان وجود دارد بهطوری كه هیچ دلیلی ندارد باور كنیم منظومهی شمسی ما از ابتدا اینگونه به وجود آمده است. اگر بخواهیم الگویی برای تشكیل منظومهها بسازیم باید الگویی ارائه دهیم كه همهی این موارد را توضیح دهد. اگر بخواهیم دربارهی به وجود آمدن سیاراتی، كه قابلیت پرورش حیات دارند، توضیح دهیم باید الگویی ارائه دهیم كه دربارهی همه صدق كند و ...>
نادر حقیقیپور
------------------------------------------------------------------------------------
چرا و چگونه اختفا را بررسی كنیم؟
هنر و علم در خدمت رصد اختفا
بهار نوریزاده
این منظره فقط یك روِیا نیست! شما میتوانید در انتظار دیدن آن باشید، حتی اگر چند لحظه طول بكشد یا حتی فقط با تلسكوپی غولپیكر به این صورت دیده شود. این پدیده یك نوع اختفا است!
باتوجه به پیشرفت فناوری فضاپیماها و روبوتها در سالهای اخیر، به نظر میرسد كسانی كه قبلاً بدون كمك این ابزارها به پروژههایی میپرداختند كمكم كنار گذاشته میشوند. در این صورت به مرگ پروژههای آماتوری نزدیك میشویم، از جمله پروژههایی مانند رصد و ثبت اختفاها. از سال 1992 به بعد، با وجود فضاپیمای كلِمِنتاین، كه وظیفهی ارتفاعسنجی لیزری ماه را به عهده دارد، دیگر كار چندانی برای رصدگران اختفا باقی نمانده است. اما نكتهای كه همواره باید آن را به خود یادآوری كنیم اینكه فناوری روبوت، هر قدر هم كه زیاد باشد، در نهایت یك پلّه از توان بیپایان انسان، چه فردی و چه جمعی، عقبتر خواهد ماند...
------------------------------------------------------------------------------------
نجوم؛ فراتراز احساس عظمت و شگفتی
گفتوگو با كاترین سِزارسكی، رییس انجمن بینالمللی نجوم
احسان سنایی اردكانی
كاترین سزارسكی، در سال 1322/1943 در فرانسه به دنیا آمد. تحصیلات خود را در رشته فیزیك دانشگاه بوئنس آیرس انجام داد و سرانجام در سال 1350/1971، دكتری خود را در رشتهی نجوم از دانشگاه هاروارد اخذ كرد. سپس مدتی در مؤسسهی فناوری كالیفرنیا(CALTECH) فعالیت كرد و پس از آن به فرانسه بازگشت. او از سال 1373/1994 تا 1378/1999، رئیس موسسهی(Direction des Sciences de la Mati) DSM بود و گروهی متشكل از 3000 دانشمند، مهندس و متخصص در رشتههای مختلف علمی شامل فیزیك، شیمی، اخترفیزیك و علوم زمین را رهبری كرد. از سال 1378/1999 تا 1386/2007 نیز مدیریت رصدخانهی جنوبی اروپا را عهدهدار بود. او همچنین رهبر گروه طراحی و ساخت دوربینISOCAM ، متصل بر روی رصدخانهی فضایی فروسرخ اروپا، بوده است و تاكنون بیش از 250 مقالهی بینالمللی را منتشر كرده است. او از سال 1385/2006 نیز سمت ریاست انجمن بینالمللی نجوم را بر عهده دارد.
به مناسبت سال جهانی نجوم (1388/2009) تصمیم گرفتیم تا در مصاحبهای كوتاه با كاترین سزراسكی به سراغ اهداف و چشماندازهای این رویداد بزرگ علمی برویم. ...
(برداشت هرگونه مطلب از این سایت با ذکر نام نویسنده خبر و آدرس کامل منبع آزاد می باشد)
